سفارش تبلیغ
صبا ویژن

یادداشت‌‌های جواهری

4. روایت محمد بن مسلم با سندى که در آن، سند شیخ به على بن الحسن بن فضّال است از امام باقر (ع):
«قال: سألته عن التقصیر، قال: فی برید قال: قلت: برید؟ قال: إنّه إذا ذهب بریداً و رجع بریداً فقد شغل یومه» «4» از امام در باره کوتاه شدن نماز پرسیدم، فرمود: دریک برید شکسته است: عرض کردم: یک برید؟ فرمود: وقتى یک برید برود و یک برید برگردد تمام روز او را پُر مى‌کند.
روایت یک برید را از آن جهت کافى مى‌داند که باید از آن برگردد و چون برگردد او به مقدار‌
______________________________
(1). علل الشرایع، ص 266، ح 9.
(2). عیون اخبار الرضا (ع)، ج 2، ص 113، ح 1.
(3). وسائل الشیعه، ج 8، ص 451، باب 1 از ابواب صلاة المسافر، ح 2.
(4). همان، ص 459، باب 2 از ابواب صلاة المسافر، ح 9.
مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، ج‌50، ص: 74‌
روشنایى روز مشغول سفر بوده است و این یعنى آن که مقیاس اصلى روشنایى روز است.
5. مرسله صدوق در مقنع:
«قال سئل أبو عبداللّ?ه (ع) عن رجل أتى سوقاً یتسوق بها و هی من منزله على أربع فراسخ؛ فإن هو أتاها على الدابّة أتاها فی بعض یوم و إن رکب السفن لم یأتها فی یوم، قال: یتمّ الراکب الذی یرجع من یومه صوماً و یقصّر صاحب السفن «1»؛
امام صادق (ع) در باره مردى که براى معامله به بازارى در چهار فرسخى منزلش مى‌رود سؤال شد که اگر با مرکب برود در کمتر از یک روز مى‌رسد و اگر با کشتى برود در یک روز هم نمى‌رسد، فرمود: اگر سواره برود و همان روز برگردد روزه مى‌گیرد ولى اگر با کشتى برود روزه‌اش را افطار مى‌کند.»‌
این تنها روایتى است که علاوه بر دلالت بر این که مقیاس اصلى، واحد زمانى است نه واحد امتدادى، همچنین دلالت دارد بر این که اگر وسیل? سفر متفاوت باشد، در محاسب? مسافت تأثیر مى‌گذارد و تنها مسیر شتران در احتساب مسافت ملاک نیست در حالى که از روایات دیگر این گونه بر مى‌آید، که مقیاس سفر باید منطبق با وسیله‌اى باشد که بیشتر در بین مردم، متعارف است.
شاید در جمع بین این روایت و روایات دیگر بتوان گفت: در روایت اخیر فرض نشده که اختلاف وسیله سفر تأثیر در حکم دارد، آنچه مؤثر است اختلاف مسیر است. راه آبى با مقیاس خود سنجیده مى‌شود و راه خشکى با معیار خود؛ چون در حدیث فرض شده است که راه خشکى به انداز? نصف روز زمان مى‌برد؛ زیرا مسافت آن چهار فرسخ بوده است و فرض بر آن بوده که در همان روز بر نمى‌گردد تا سفرش تمام روز را اشغال کند. بنابراین حکم شده که روزه را بگیرد ولى در راه آبى فرض بر آن بود که سفر، یک روز او را اشغال مى‌کند؛ لذا حکم به افطار روزه شده است. در نتیجه امروزه، باید براى هر یک از سفرهاى زمینى با اتومبیل‌ها و سفرهاى دریایى با کشتى‌ها و سفرهاى هوایى با هواپیماها، مقیاس ویژه‌اى در نظر بگیریم و در هریک از این بخش‌ها آنچه را بیشتر در بین مردم رواج دارد ملاک قرار دهیم.
______________________________
(1). همان، ص 467، باب 3 از ابواب صلاة المسافر، ح 13.
مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، ج‌50، ص: 75‌
ولى انصاف آن است که روایت اخیر، یعنى مرسله مقنع به طور کلى از محل بحث خارج است؛ چون مفاد روایت این گونه است: «مسافرى که همان روز بر مى‌گردد على رغم آن که رفت و برگشت او هشت فرسخ است، باید روزه بگیرد به این معنى که اگر مسافر در همان روزى که به سفر رفته است به وطن بازگردد، روز? او صحیح است. حال فرقى ندارد که این حکم را به اطلاق خود بگذاریم یا آن را مقید به ادله‌اى کنیم که مى‌گوید باید قبل از زوال- ظهر- برگردد. اما مسافرى که به وسیله کشتى از راه دریایى سفر مى‌کند، سفر او به طول مى‌انجامد و نمى‌تواند در همان روز به وطن برگردد، لذا باید افطار کند.
علاوه بر آن که مرسله مقنع از نظر سند حجّیت ندارد. با قطع نظر از این روایت به سبب ضعف سند و دلالت آن، این سؤال باقى مى‌ماند که آیا مقیاس، وسیله‌اى است که بیشتر در بین مردم رایج است و آن را با روشنایى روز مى‌سنجیم، بدون آن که بین سفر زمینى یا دریایى یا هوایى فرقى باشد یا مقیاس، هشت فرسخ است و وسیله سفر هرچه باشد تفاوتى ندارد؟
حلّ تعارض‌
اکنون به طور موقت روایاتى را که طبق نظریه مقیاس زمانى، حاکم بر روایات مقیاس مکانى بوده، کنار مى‌گذاریم و به روایات متعارضى که برخى از آنها با فرسخ، و برخى با روز و بعضى با هردو تعیین مسافت کرده است، نگاه مى‌کنیم در جمع بین این روایات توجه به دو نکته لازم است‌
: نکته اوّل- روشن است که مقدار هشت فرسخ، انداز? واقعى دارد در حالى که سیر به مقدار روشنایى روز، انداز? واقعى ندارد؛ زیرا این سیر نسبت به وسیله‌هاى مختلف سفر و کوتاهى و بلندى روز، متفاوت است و حتى سفر متعارف در فصلى از فصول، انداز? آن را مشخص نمى‌کند.
در آن زمان سفر با اسب همانند سفر با شتر متعارف بوده است، اما مقدار مسافتى را که با شتر طى مى‌کردند به ویژه شترى که بارسنگین حمل مى‌کرده، با مسافتى که با اسب طى مى‌شده، بسیار متفاوت بوده است‌. [نقد: در این باره باید توجه کرد که اولاً: درست است که  طول روزها در زمستان و تابستان فرق می‌کند لیکن قافله شتر مسیری تقریباً یکسان می‌پیماید. قافله شتر در زمستان که روزها کوتاه است، توقفی نمی‌کند مگر برای نماز و احیاناً غذا خوردن اما در تابستان که هوا هنگام ظهر به شدت گرم بوده، ساعت‌ها توقف می‌کرده که هم شترها خستگی بگیرند و هم اهل کاروان استراحت کنند و اگر قرار باشد تمام روز در تابستان اهل قافله و مرکب‌ها حرکت کنند، مرکب‌ها صدمه می‌بینند؛ بنابراین نتیجه تقریباً یکسان است. 
ثانیاٌ: این که ملاک زمانی اندازه واقعی (ظاهراً مراد اندازه مشخص است نه واقعی) نیست،‌ مشکلی ایجاد نمی‌کند،‌ هرگاه کسی شک کرد که در یک روز راه پیموده یا خیر تمام می‌خواند بنابر اصل . البته مسیرة‌یوم شامل نماز و غذا خوردن و توقف‌های معمول می‌شود چنان‌که کاروان‌ها در قدیم نیز این مقدار توقف داشته‌اند و ائمه به توقفات معمول اشاره نکرده و آن را در ضمن واحد زمانی در نظر گرفته‌اند. ثالثا:کم 
نیست احکامی که حد مشخص و دقیقی ندارند؛ مانند حرج ؛ رابعا: این دیدگاه با حکمت مصرح در روایات و نیز برخی روایات که ملاک اصلی در آن‌ها زمانی بیان شده، سازگاری ندارد.]

 نکته دوم- تعیین فرسخ با علایم میل در غالب سفرها در آن زمان بسان امروز رایج نبوده‌

مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، ج‌50، ص: 76‌
است. تنها مقیاسى که مى‌توانستند در بیشتر سفرها با آن، فرسخ‌ها را معین کنند این بود که مدت زمان سیر را اماره‌اى براى اندازه‌گیرى مسافت قرار دهند. [نقد: اولاً‌:‌ دلیلی بر این ادعا ارائه نشده و ثانیا:  عکس این مطلب نیز می‌تواند باشد بلکه ظاهراً عکس آن درست است؛ زیرا در ابتدا هشت فرسخ مطرح نبود و واحد زمانی مطرح بوده بعدها برای آسان شدن کار راه‌های اصلی را بر اساس واحد مکانی علامت گذاشتند و پس از آن ملاک به واحد مکانی تبدیل شد. اما اگر کسی می‌خواست در مسیری حرکت کند که علامت نداشت می‌بایست واحد زمانی را لحاظ کند که در برخی روایات فوق این مسئله آمده است. قرینه این دیدگاه حکمت مصرح در برخی روایات است. در هر صورت اگر این احتمال صحیح باشد، روایاتی که به هشت فرسخ تصریح دارند و از امامانی است که در زمان های متأخر بوده‌اند مانند امام باقر و امام صادق علیهما السلام به بعد نمی‌تواند ملاک استنباط باشد؛ این در حالی است که حتی از این امامان بزرگوار نیز روایاتی مبنی بر ملاک بودن واحد زمانی در اختیار است.

ثالثا: اگر این گونه بود حداقل یک روایت یافت می‌شد که مثلا بفرماید ملاک هشت فرسخ است ولی اگر کسی نتوانست هشت فرسخ را محاسبه کند، یک روز راهپیمایی قافله شتر یا مثلا نصف روز  یا دو سوم روز راهپیمایی اسب را در نظر بگیرد یا اسب سوار یک روز راهپیمایی قافله را در نظر بگیرد و بیان‌های دیگری که بر دیدگاه دلالت کند. ان شاء الله در پست بعد یک یک روایات باب را بررسی خواهیم کرد.

رابعاً: اگر واحد اصلی مکانی بوده نه زمانی، چرا در موثقه سماعه که مربوط به زمان امام صادق علیه السلام است، ابتدا به واحد زمانی اشاره شده و سپس واحد مکانی تفسیر آن قرار داده شده است؟ در زمان امام صادق علیه السلام منازل، بریدها، و فراسخ در مسیرهای کاروان‌ها مشخص شده بود و روایاتی که در این دوره از ائمه علیهم السلام صادر شده و تنها به واحد مکانی اشاره دارد، نشان دهنده آن است.] باتوجه به این دو نکته مى‌توان گفت: آنچه عرف از جمع بین این روایات مى‌فهمد آن است که اندازه‌گیرى سفر با  فرسخ، اندازه‌گیرى واقعى است که کم و زیاد ندارد. امّا اندازه‌گیرى با روشنایى روز، اندازه‌گیرى اماره‌اى است براى آن که معلوم کنند چند فرسخ طى شده است. بر این اساس، ائمّه (ع) روشنایى روز را نشانه‌اى قرار دادند تا با آن، مقدار سیر را مشخص کنند و این علامت را به لحاظ سیر قافله شترانى که براى حمل و نقل در آن زمان مرسوم بوده تعیین کرده‌اند. پس مقیاس قرار دادن سیر شتران بدان سبب نبود که سیر شتران براى مسافران شناخته شده‌تر از سیر اسب بود و بیشتر سفرها با شتر انجام مى‌گرفت، بلکه بدین سبب بود که سیر شتران در عرف آن زمان مطابق با هشت فرسخ در روز بوده است. [نقد: اولا: بر اساس روایات حکمت تقصیر خستگی بیان شده که تنها با پیمایش یک روزه تحقق می‌پذیرد و ثانیا: آیا می‌توان با نادیده گرفتن روایات متعدد دال بر اصل بودن واحد زمانی به همین راحتی جمع‌ کرد؟]
شاهد این مدعا، آن است که پیش‌تر اشاره کردیم که روشنایى روز در روزهاى بلند با روزهاى کوتاه بسیار تفاوت دارد [نقد: پاسخ آن داده شد.]، ولى آنچه همواره ثابت بوده و به نسبت بلندى و کوتاهى روز تغییر نمى‌کرده، این بوده که ساربان‌ها، شتران را در هر روز دو منزل سیر مى‌دادند که هر منزل یک برید نامیده مى‌شد. در حالت عادى نه بیشتر از آن سیر مى‌دادند و نه کمتر، چه در روزهاى بلند، مثل روزهاى تابستان و چه در روزهاى کوتاه مثل روزهاى زمستان [نقد: این عبارت دقیقاً همان عرضی است که بنده پیش‌تر داشتم که ساربان‌ها در تابستان شترها را استراحت می‌دادند و در زمستان بدون توقف زیاد حرکت می‌کردند که نتیجه آن یکی بوده است]؛ بر همین اساس، این مقدار مسافت را مسیر یک روز نامیدند. [نقد: به چه دلیل برعکس نبوده باشد؟ این یک ادعای بدون دلیل است]‌ در روایاتى که تعابیرى مانند مسیر روز یا روشنایى روز یا دو برید یا برید در برید آمده است، همه اشاره به چیزى دارند که نشان دهند? تحقق سیر هشت فرسخ است.
با این بیان، تفسیر روایت چهارم از روایاتى که حاکم فرض شده بود، روشن مى‌شود و آن روایت محمد بن مسلم از امام باقر (ع) است:
«سألته عن التقصیر قال: فی برید. قال: قلت: برید؟ قال: إنّه إذا ذهب بریداً و رجع بریداً فقد شغل یومه «1»؛
از امام در مورد کوتاه شدن نماز پرسیدم، فرمود: دریک برید. گفتم: در یک برید؟ فرمود: وقتى یک برید برود و برگردد یک روز او پُر مى‌شود».
______________________________
(1). همان، ص 459، باب 2 از ابواب صلاة المسافر، ح 9.
مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، ج‌50، ص: 77‌
این جمله، یعنى این که امام (ع) مى‌خواهد علامتى تعیین کند تا معلوم شود یک برید رفت و یک برید برگشت، مساوى هشت فرسخ است؛ چون یک روز زمان مى‌برد و در سیر یک روزه با شتر هشت فرسخ طى مى‌شود. [نقد: عبارت « فقد شغل یومه » نشان می دهد که حضرت ملاک می دهند یعنی اگر در مسافرتی این ملاک لحاظ نشود، حکم بر قرار نیست. در زمان ما در عرض نیم ساعت مسیر هشت فرسخ پیمایش می‌شود، این این ملاک تناسبی با آن دارد؟] 
اما خبر فضل بن شاذان، یعنى روایت دوم و سوم از روایاتى که حاکم و مفسّر سایر روایات فرض شده بود و مقیاس زمانى را مقیاس حقیقى قرار داده بود نه مقیاس مکانى را‌
: انّما وجب التقصیر فى ثمانیة فراسخ لا أقلّ من ذلک و لاأکثر، لأنّ ثمانیة فراسخ مسیرة یوم للعامّة و القوافل و الأثقال فوجب التقصیر فی مسیرة یوم؛
نماز در هشت فرسخ کوتاه است نه کمتر از آن و نه بیشتر؛ زیرا هشت فرسخ براى مردم و قافله‌ها و براى حمل بارها مسیر یک روز است و در مسیر یک روز، نماز کوتاه است». [نقد: فرض کنیم عبارت هم با تعلیل سازگاری دارد هم با حکمت بنابراین نمی‌توان به آن استدلال کرد و باید به روایات دیگر یا اصل که موافق احتیاط نیز هست، رجوع کرد.]
و در علل الشرایع و عیون اخبار الرضا (ع) این عبارت اضافه شده است: «و قد یختلف المسیر، فسیر البقر انّما هو أربعة فراسخ ....» امام (ع) در این روایت تأکید مى‌کند که فقط در هشت فرسخ، نماز کوتاه مى‌شود، نه کمتر و نه بیشتر. این تأکید، تقریباً صریح در آن است که موضوع حقیقى کوتاه شدن نماز، سیر هشت فرسخ است. بنابراین تعلیلى که در این مقام آمده است، براى بیان حکمت است نه علّتى که در حقیقت موضوع باشد و بود و نبود حکم دائر مدار آن باشد. [نقد:‌ در ادامه روایت آمده است: « وقد یختلف المسیر فسیر البقر إنّما هو أربعة فراسخ و سیر الفرس عشرون فرسخاً و إنّما جعل مسیر یوم ثمانیة فراسخ؛ لأنّ ثمانیة فراسخ هو سیر الجمال و القوافل و هو الغالب على المسیر و هو أعظم السیر الذی یسیره الجمّالون و المکاریّون » این عبارات به خوبی نشان می‌دهد که ملاک اصلی واحد زمانی بوده و حضرت چرایی تبدیل این واحد به هشت فرسخ را بیان می‌کنند که چون بیشتر مردم با قافله سفر می‌کنند و قوافل معمولا هشت فرسخ می‌پیمایند، برای سادگی کار هشت فرسخ ملاک قرار گرفته واگر ما بخواهیم تنظیر کنیم، حرکت ماشین نظیر سیر الفرس است که ملاک قرار نگرفته بنابراین، استناد به این حدیث برای وسایل امروزی مفید نیست؛ به تعبیر دیگربر اساس این تتمه حدیث زمانی می‌توانیم به هشت فرسخ تمسک کنیم که وسیله نقلیه ما مانند شتر باشد نه اسب.]
روایاتى که در مورد علل احکام وارد شده است، به طور غالب صرفاً حکمت‌ها و مصلحت‌ها را بیان مى‌کنند و این موجب انتزاع موضوع جدیدى براى حکم و اسقاط موضوع اوّل از موضوعیت نمى‌شود. علاوه بر آن که خبر مذکور از نظر سند اشکال دارد. بنابراین هیچ حدیثى در مقام باقى نمى‌ماند که ادعا شود حاکم بر روایات مقیاس مکانى است و مقیاس زمانى را اثبات مى‌کند، مگر صحیحه عبداللّ?ه بن یحیى کاهلى:
انّه سمع الصادق (ع) یقول فی التقصیر فی الصلاة: برید فی برید أربعة و عشرون میلًا، ثمّ قال: کان أبی (ع) یقول: إنّ التقصیر لم یوضع على البغلة السفواء و الدابة الناجیة و إنّما وضع على سیر القطار؛ «1»
______________________________
(1). من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 436، ح 1368؛ وسائل الشیعه، ج 8، ص 452، باب 1 از ابواب صلاة المسافر، ح 3.
مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، ج‌50، ص: 78‌
از امام صادق شنیده شد که در باره کوتاه شدن نماز فرمود: یک برید در یک برید، یعنى بیست و چهار میل. سپس فرمود: پدرم مى‌فرمود: در کوتاه شدن نماز، قاطر تندرو و یا حیوان سریع السیر ملاک نیست، بلکه ملاک حرکت قطار شتران است».
در واقع این روایت هیچ اشاره‌اى- نه قریب و نه بعید- به واحد زمانى ندارد، بلکه به طور روشن دلالت مى‌کند که مقیاس سفر، برید در برید است. [نقد: فرض کنیم این برداشت صحیح باشد، بر این اساس تنها زمانی می‌توانیم ملاک مکانی را در نظر آوریم که وسیله نقلیه ما بسان شتر حرکت کند و اگر وسیله تندرو باشد (مانند اسب) مشمول این حکم نیست و باید چاره دیگری اندیشید؛ به تعبیر دیگر، حتی اگر فرض کنیم که ملاک تقصیر بر اساس این روایت مکانی است، نمی توان حکم را شامل وسایل تندرو کرد زیرا به روشنی با روایت تعارض پیدا می‌کند. بر اساس برداشت نویسنده محترم مقاله، در روایت به صراحت آمده که این حکم به وسایل تندرو ربطی ندارد و تنها شامل مسافرانی است که با شتر و یا مانند آن حرکت می‌کنند؛‌ مثلا اگر کسی با دوچرخه حرکت کرد و به گونه‌ای حرکت کرد که هم‌پای شتر باشد،‌ شامل او نیز هست ولی شامل وسایل سریع السیر کنونی نیست.]
برید یعنى یک منزل که مسافرین پس از طى مسیر براى استراحت و بارانداز، در وسط روز انتخاب مى‌کردند و در سفر یک روز، دو برید طى مى‌کردند. بنابراین، این سؤال پیش مى‌آید که مقدار مسافت برید، بستگى به آن دارد که با چه وسیله‌اى سیر کنند. اگر با قاطر تندرو یا حیوان سریع السیر حرکت کنند مقدار آن نسبت به زمانى که با قافله شتران باربر سیر کنند، متفاوت خواهد بود. بنابراین جاى سؤال بود که مقصود، کدام برید است و چرا برید به بیست و چهار میل تفسیر شده است در حالى که بریدها متفاوت است؟
امام (ع) جواب دادند که پدرم فرمود: «ملاک در کوتاه شدن نماز، قاطر تندرو یا حیوان سریع السیر نیست، بلکه ملاک سیر قطار یعنى همان قافل? شترانى است که حمل بار مى‌کنند». روشن است مقدار مسافتى را که شتران حامل بار در این زمان طى مى‌کنند فرقى با زمان گذشته ندارد. تنها فرق در این است که در این زمان، دیگر از شتر براى سیر استفاده نمى‌شود نه آن که مقدار سیر شتران با گذشته تفاوت کرده باشد. در این روایت، قبل از جمل? «قاطر تندرو و یا حیوان سریع السیر» هیچ اشاره‌اى به مقیاس زمانى نشده است، تا عبارت را این گونه معنى کنیم که مقیاس زمانى، باید با سیر متعارف سنجیده شود. [نقد: چنان که پیش‌تر عرض شد در زمان امام رضا ع مردم با هشت فرسخ خو گرفته بودند و از سوی دیگر بین واحد زمانی و مکانی تفاوت نبود و وسیله غالب و عمومی آن زمان شتر بود؛ بنابراین اگر بخواهیم از این روایت با توجه به ظاهر آن استفاده کنیم، نمی‌توانیم حکمی برای وسایل تندرو از آن استخراج کنیم زیرا حضرت تصریح دارند که این حکم به وسایل تندرو ربطی ندارد] آنچه که در روایت وارد شده صرفاً، برید و امیال است، پس عبارت ذیل را، باید اشاره به چگونگى تطبیق برید بر امیال دانست.
گویا استدلال کنندگان به این روایت گمان کرده‌اند برید همانند فرسخ و میل، نام مقدار معینى از مسافت است، در حالى که این گونه نیست.
برید به معناى منزل‌هاى سفرى است که در آن زمان مرسوم بوده است و منظور از آنچه در روایات آمده و برید را به چهار فرسخ تفسیر کرده سیر شتران است که مساوى با چهار فرسخ مى‌باشد.
شاید به همین سبب در برخى از روایات به جاى دو برید، سه برید ذکر شده است، گویا این روایات ناظر به سیرى است که کندتر از سیر شتران است. [نقد: اگر این گونه تفسیر کنیم، واحد زمانی را تأیید کرده‌ایم؛ یعنی وسیله‌ای که تندتر بوده، باید برید بیشتری (سه برید)  طی کند!]


یکی از مسائل مهم فقهی که با زندگی روزمره مردم عجین شده، مسئله مسافت شرعی است. غالب فتاوای علمای شیعه موجود این است که مسافت شرعی هشت فرسخ است؛ یعنی مسافر با پیمودن هشت فرسخ مسافر قلمداد شده و باید نماز را قصر بخواند و روزه نگیرد. اما نظر دیگر این است که هشت فرسخ مربوط به حرکت با شتر است و ملاک در مورد وسایل نقلیه تندرو (ماشین و مانند آن) یک روز پیمودن مسیر است. البته مقدار معمول توقف در روز با شرحی که در ادامه می‌آید، در ضمن آن لحاظ می‌شود. بحث حاضر عهده‌دار بررسی موضوع و داوری در باره آن است. در این پست یکی از بهترین مقالات علمایی که طرفدار ملاک مکانی (هشت فرسخ) در قصر نماز هستند، به نقد گذاشته می‌شود. به یاری خدا در پست‌های دیگر روایات این مسئله را طرح و بررسی و بحث را با تفصیل بیشتر ارائه خواهم کرد. البته پیش از طرح بحث باید به سه نکته توجه شود:

1. اصل در نماز تمام است مگر این که ثابت شود شخص مسافر است.
2. تا صدسال پیش وسیله نقلیه غالب الاغ، اسب و شتر بود و واحد زمانی و مکانی در غالب موارد فرقی نمی‌کرد، ولی تغییر وسائل نقلیه در دوران حاضر باعث جدی شدن طرح این مسئله شده است؛ از این رو با توجه به این که غالب فتاوای علمای پیشین ناظر به عدم فرق واحدهای زمانی و مکانی بوده، به باور نگارنده نمی‌توان در این مسئله به شهرت استناد کرد؛ البته اگر به آن قائل باشیم.
3. بحث ما صرفاً فقهی و طلبگی است و خوانندگان وظیفه دارند به مرجع تقلید خود رجوع کنند
.
مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، ج‌50، ص: 65
مقیاس شرعى سفر، مکانى یا زمانى‌
آیه اللّه سید کاظم حائرى‌
چکیده:
واحد مکانى «هشت فرسخ» یا واحد زمانى «طول یک روز» کدام یک مقیاس شرعى سفر است؟ نویسنده با بررسى سه دسته از روایات در این زمینه ابتدا به بیان هشت روایتى مى‌پردازد که مقدار فاصله مکانى از وطن را ملاک قرار مى‌دهند و آن را دو برید، معادل هشت فرسخ یا بیست و چهار میل نشان مى‌دهد.
در گروه دوم، روایاتى را مى‌آورد که دال بر مقیاس زمانى براى طول سفر هستند.
گروه سوم، روایاتى است که طول مسیر و طول زمان را همزمان مقیاس قرار داده‌اند. نویسنده در نهایت، جمع بین روایات را مد نظر قرار داده و بر این باور است که مقدار مکانى هشت فرسخ، مقیاس واقعى طول سفر است و چون در گذشته تعیین فرسخ با علایم میل، رایج نبوده، از این رو در روایات از مدت زمان سیر به عنوان اماره‌اى براى اندازه‌گیرى مسافت استفاده شده است‌
. کلید واژگان: سفر؛ تقصیر نماز؛ افطار روزه؛ برید؛ فرسخ؛ میل؛ روز.
آیا مسافت شرعى در سفر از نظر مقدار طولى و مکانى، همان مسافت شناخته شده در دوران نصوص است‌
یا با توجه به تفاوت وسایل نقلی? سفر در زمان‌هاى مختلف، مقدار‌
مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، ج‌50، ص: 66‌
این مسافت نیز متفاوت مى‌شود؟
گفته مى‌شود هم? روایاتى که در تعیین مسافت وارد شده است، مقدار مسافت را با واحد طولى، مانند هشت فرسخ یا بیست و چهار میل، تعیین نکرده است تا بگوییم این مقدار با تغییر زمان یا تغییر وسایل نقلیه، تغییر مى‌کند، بلکه روایات مزبور با تعبیرهاى مختلفى وارد شده است که مى‌توان آن را در سه دسته خلاصه کرد:
دسته اوّل: تعیین مسافت با واحد طولى‌
یا به عبارتى با مقدار فاصل? مکانى از وطن، مانند:
1. صحیحه عبداللّ?ه بن یحیى کاهلى: «انّه سمع الصادق (ع) یقول فی التقصیر فی الصلاة: برید فی برید أربعة و عشرون میلًا؛ «1»
از امام صادق (ع) شنیده شد که در باره کوتاه شدن نماز فرمود: یک برید در یک برید، یعنى بیست و چهار میل».
این روایت در نقل شیخ «2» چنین است، اما در نقل صدوق این اضافه را دارد:
ثمّ قال: کان أبی (ع) یقول‌
: إنّ التقصیر لم یوضع على البغلة السفواء و الدابّة الناجیة [توضیح: یعنی تقصیر بر قاطر تندرو یا ماشین دوران ما گذاشته نشده و ملاک زمان حرکت شتر است. پس اگر کسی با ماشین حرکت کند مشمول تقصیر در نماز نیست] و انّما وضع على سیر القطار «3»؛
پدرم فرمود: در کوتاه شدن نماز، قاطر تندرو یا حیوان سریع السیر ملاک نیست، بلکه ملاک حرکت قطار شتران است».
در سند این حدیث شخص ضعیفى وجود ندارد تا از عمل به حدیث بازمانیم، مگر عبداللّ?ه کاهلى که براى اعتماد به وى، نقل بزنطى از او کفایت مى‌کند. به علاوه آنکه نجاشى گفته است: «عبداللّ?ه چهره‌اى سرشناس نزد ابى الحسن (ع) بود». «4»
2. روایت فضل بن شاذان از امام رضا (ع) که در نامه‌اى به مأمون فرمود [توضیح: چنان که خواهیم گفت، امام رضا ع در دورانی بود که مسیرها را بر حسب حرکت شتر علامت‌گذاری کرده بودند]:
______________________________
(1). وسائل الشیعه، ج 8، ص 452، باب 1 از ابواب صلاة المسافر، ح 3.
(2). استبصار، ج 1، ص 223، حدیث 2787.
(3). من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 436، ح 1268.
(4). رجال النجاشی، ص 221.
مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، ج‌50، ص: 67‌
و التقصیر فی ثمانیة فراسخ و مازاد، و إذا قصّرت أُفطرت؛ «1»
نماز در هشت فرسخ و بیش از آن کوتاه مى‌شود و زمانى که نماز کوتاه باشد روزه نیز افطار مى‌شود.»‌
اشکال سند در این حدیث همان اشکالى است که در اسانید صدوق به فضل بن شاذان وجود دارد.
3. روایت محمد بن مسلم از امام باقر (ع) از پدرشان از پیامبر (ص) که فرمود‌
: التقصیر یجب فی بریدین، «2»
نماز را در دو برید باید کوتاه خواند.
در سند این حدیث، على بن محمد بن قتیبه است؛ چون شیخ حرّ عاملى، این حدیث را از رجال کشّى از على بن محمد بن قتیبه از فضل بن شاذان از پدرش از تعدادى از یاران ما از محمد بن حکیم و از دیگران از محمد بن مسلم، روایت کرده است.
4. روایت عیص بن القاسم از ابى عبداللّ?ه (ع) که در بار? کوتاه شدن نماز فرمود «‌
: حدّه أربعة و عشرون میلًا؛ «3»
حدّ کوتاه شدن نماز، بیست و چهار میل است».
اشکال سندى در این حدیث، اشکال سند شیخ تا علی بن الحسن بن فضّال است؛ چون وسائل الشیعه این حدیث را از شیخ نقل کرده است و شیخ آن را به علیّ بن الحسن بن فضّال اسناد داده است. ولى آنچه در تهذیب «4» وجود دارد، حسن بن على بن فضّال است نه علیّ بن الحسن بن فضّال و طبق کتاب «الفهرست» «5» سند شیخ به حسن بن على بن فضّال صحیح است. اگر چه گمان مى‌رود آنچه در وسائل الشیعه آمده است صحیح باشد؛ زیرا‌
______________________________
(1). وسائل الشیعه، ج 8، ص 453، باب 1 از ابواب صلاة المسافر، ح 6.
(2). همان، ص 455، ح 17.
(3). همان، ص 454 و 455، ح 14.
(4). تهذیب الأحکام، ج 4، ص 221، ح 22، چاپ آخوندى.
(5). الفهرست، ص 97- 98، چاپ جامعه مدرسین.
مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، ج‌50، ص: 68‌
همین روایت در کتاب «استبصار» «1» با این عنوان آمده است: «احمد بن عبدون از على بن محمد بن الزبیر از علی بن الحسن بن فضّال ... به من خبر داده است.» و شیخ در مشایخ تهذیبش سندى به حسن بن على بن فضّال ندارد ولى به علىّ بن الحسن بن فضّال سند دارد.
5. صحیحه معاویة بن وهب:
«قال: قلت لابى عبداللّ?ه (ع): أدنى ما یقصّر فیه المسافر الصلاة؟ قال: برید ذاهباً و برید جائیاً «2»؛
به ابى عبداللّ?ه (ع) عرض کردم کمترین حدّى که مسافر باید نمازش را کوتاه بخواند چیست؟ فرمود: یک برید برود و برگردد.»‌
6. صحیح? زید الشحّام:
«قال: سمعت أباعبداللّ?ه یقول: یقصّر الرجل الصلاة فی مسیرة اثنى عشر میلًا «3»؛
از ابا عبداللّ?ه (ع) شنیدم که فرمود: مسافر باید نمازش را در مسیر دوازده میلى کوتاه بخواند.»‌
7. صحیحه زراره از ابى جعفر (ع) که فرمود‌
: التقصیر فی برید و البرید أربعة فراسخ؛ «4»
نماز در یک برید، کوتاه خوانده مى‌شود و برید چهار فرسخ است.»‌
8. صحیحه زراره:
«قال: سألت أبا عبداللّ?ه (ع) عن التقصیر، فقال: برید ذاهب و برید جائی «5»؛
از اباعبداللّ?ه (ع) در باره کوتاه شدن نماز پرسیدم، فرمود: در یک برید رفت و یک برید برگشت.»‌
روایات دیگرى مانند آن هم وجود دارد.
______________________________
(1). استبصار، ج 1، ص 223، ح 3788، چاپ آخوندى.
(2). وسائل الشیعه، ج 8، ص 456، باب 2 از ابواب صلاة المسافر، ح 2.
(3). همان، ح 3.
(4). همان، ح 1.
(5). همان، ص 461، ح 14.
مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، ج‌50، ص: 69‌
دسته دوم: با واحد زمانى تعیین مسافت کرده است؛
مانند:
1. روایت سعیدبن یسار با سندى که در سلسل? آن عمرو بن حفص یا عمربن حفص است:
«قال: سألت أباعبداللّ?ه (ع) عن الرجل یشیع أخاه فى شهر رمضان فیبلغ مسیرة یوم أومع رجل من إخوانه أیفطر أویصوم؟
قال (ع): یفطر «1»؛
از امام صادق (ع) در باره مردى که در ماه رمضان براى مشایعت برادرش بیرون مى‌رود و به مسیر یک روزه مى‌رسد و یا به همراه شخصى از برادرانش بیرون مى‌رود، پرسیدم که آیا افطار کند یا روزه بگیرد؟ فرمود: افطار کند.»‌
2. موثقه زراره از ابى جعفر (ع):
قال: قلت: الرجل یشیّع أخاه فی شهر رمضان الیوم و الیومین؟ قال: یفطر و یقضی ... «2»؛
گفتم: مردى در ماه رمضان براى مشایعت برادرش یک روز یا دو روز به راه مى‌افتد؟ فرمود: روزه‌اش را افطار مى‌کند و قضاى آن را به جا مى‌آورد.
دلالت دو حدیث مزبور بر واحد زمانى، دشوار است.
3. صحیحه على بن یقطین:
قال: سألت أبا الحسن الأوّل (ع) عن الرجل یخرج فى سفره «3»، قال (ع): یجب علیه التقصیر فی مسیرة یوم «4» و إن کان یدور فی عمله «5»؛
از امام کاظم (ع) در باره مردى که به سفر مى‌رود، پرسیدم. فرمود: براو واجب است که در مسیر یک روز، نماز را کوتاه بخواند، اگر چه این کار را تکرار کند.»‌
______________________________
(1). همان، ص 483- 484، باب 10 از ابواب صلاة المسافر، ح 7.
(2). همان، ص 484، ح 8.
(3). در نسخه وسائل الشیعه چنین است: یخرج فی سفره فى مسیرة یوم؛ براى سفر در مسیر یک روزه خارج مى‌شود.
(4). در نسخ? تهذیب (3: 209، ح 503): «إذا کان مسیره یوم؛ اگر در مسیر یک روز باشد» آمده است.
(5). و در نسخ? وسائل، ج 8، ص 455، باب 1 از ابواب صلاه المسافر، ح 16، چاپ آل البیت (ع) این عبارت اضافه شد: «فی مسیرة یوم؛ در مسیر یک روز».
مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، ج‌50، ص: 70‌
اشکال این روایت آن است که با اخبارى که مى‌گوید اگر کسى سفر را تکرار کند باید نماز را کامل بخواند، معارض است. «1» [نقد: این اشکال اگر «إن کان یدور فی عمله» را به معنای تکرار عمل بگیریم یعنی کسی که شغلش سفر است، اشکال به جاست ولی اگر به معنای رفت و برگشت باشد نه تکرار سفر، اشکال وارد نیست و دست‌کم در برداشت مؤلف تصریح ندارد]
دسته سوم: روایاتى است که شامل هر دو واحد طولى و زمانى است،
به نحوى که گویا این دو واحد یکى هستند؛ یعنى مضمون این دسته از روایات به گونه‌اى است که شامل هر دو واحد مى‌شود؛ مانند:
1. موثقه سماعة: قال: سألته عن المسافر فی کم یقصّر الصلاة؟ فقال: فی مسیرة یوم و ذلک بریدان و هما ثمانیة فراسخ «2» [نقد: این روایت به صراحت بر مبنا و اصل بودن واحد زمانی دلالت دارد]؛
در باره مسافر از او پرسیدم که در چه مسافتى نماز کوتاه مى‌شود؟ فرمود: در مسیر یک روز که دو برید است و دو برید هشت فرسخ است.»‌
2. صحیحه ابى ایّوب از ابى عبداللّ?ه (ع): «قال سألته عن التقصیر، قال: فقال: فی بریدین أو بیاض یوم «3»؛
از امام (ع) در باره کوتاه شدن نماز پرسیدم، فرمود: در سفر به انداز? دو برید یا به انداز? روشنایى روز، نماز کوتاه است.»‌
3. صحیحه ابى بصیر: «قال: قلت لأبی عبداللّ?ه (ع): فی کم یقصّر الرجل؟ قال: فی بیاض یوم أو بریدین «4»؛
به امام صادق (ع) عرض کردم: در چه مسافتى نما زمسافر کوتاه است؟ فرمود: در مسافتى که در روشنایى روز طى شود یا به انداز? دو برید باشد.»‌
در زمان صدور این روایات، هیچ تعارض یا تصادمى بین واحد مکانى و واحد زمانى در ذهن خطور نمى‌کرد؛ زیرا هر دو واحد بر سیر شتران منطبق بوده است و در آن زمان حمل و نقل با شتر معمول‌تر و متداول‌تر از دیگر حیوانات تندرو یا کندروتر بوده است و‌
______________________________
(1). وسائل الشیعه، ج 8، ص 484- 488، ب 11 از ابواب صلاة المسافر.
(2). همان، ص 453، باب 1 از ابواب صلاة المسافر، ح 8.
(3). همان، ح 7.
(4). همان، ح 11.
مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، ج‌50، ص: 71‌
متعارف سیر شتر پیمودن هشت فرسخ در روشنایى روز بود. بنابراین مهم نبوده که مقیاس اصلى در تعیین مسافت، واحد زمانى باشد یا واحد مسافتى یا این که هر دو به یک مقیاس اشاره داشته باشند. [نقد: این مطلب تا صدسال پیش بر قرار بوده است بنابراین فتاوی علما در این باره و شهرت آن‌ها به دلیل یکی بودن واحدها نمی‌تواند به ما کمکی کند]
ولى امروزه یکى از این دو مقیاس به حسب متعارف با مقیاس دیگر متفاوت است. اگر واحد طولى یا مکانى را معتبر بدانیم، این واحد همان است که از قبل بوده و معنى ندارد که این واحد روزى متبدّل و دگرگون گردد. اما اگر واحد زمانى را معتبر بدانیم و واحد مکانى و مسافتى را عنوان مشیر به واحد زمانى بدانیم در این فرض، واحد زمانى امروز نسبت به گذشته، یقیناً دگرگون شده است. امروزه هیچ کس- مگر در موارد بسیار نادر- با شتر مسافرت نمى‌کند و در حالت عادى با وسایل نقلیه جدید، مانند اتومبیل یا هواپیما یا کشتى سفر مى‌کنند. [نقد: حکمت تقصیر و واحد دگرگون نمی‌شود بلکه مقدار پیمایش مابه ازای آن دگرگون می‌شود.]
گامى در جمع بین روایات‌

در زمان حاضر میان این روایات تعارض ایجاد شده است. گفته مى‌شود: ممکن است در جمع میان این روایات به دسته چهارمى از روایات رجوع کنیم که ظهور در آن دارد که مقیاس اصلى، واحد زمانى است و تعیین مسافت به جهت مطابقت با واحد زمانى بوده است. به سخنى دیگر مى‌توان گفت این دسته از روایات بر روایات دیگر حکومت دارد.
این دسته از روایات در چند حدیث مصداق دارد از قبیل:
1. صحیحه عبداللّ?ه بن یحیى کاهلى که در دسته نخست طبق نقل شیخ طوسى «1» ذکرگردید و در آن آمده بود: «باطىّ مسافت یک برید دریک برید که بیست و چهار میل است، نماز کوتاه مى‌شود». بر اساس این نقل، روایت جزء دسته اوّل محسوب مى‌شود، اما در نقل صدوق در ذیل حدیث، این عبارت اضافه شده است که:
«کان أبی- علیه السلام- یقول انّ التقصیر لم یوضع على البغلة السفواء و الدابّة الناجیة و انّما وضع على سیر القطار». «2»
______________________________
(1). استبصار، ج 1، ص 223، ح 2787.
(2). من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 436، ح 1268.
مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، ج‌50، ص: 72‌
پدرم مى‌فرمود: کوتاه شدن نماز بر اساس سیر قاطر تندرو یا حیوان سریع السیر وضع نشده است، بلکه براساس سیر قطار شتران وضع شده است.
اگر مقیاس اصلى واحد مسافتى و مقدار، فاصله مکانى بوده است تفاوتى ندارد که سفر- طبق تعبیر روایت- با قافله شتران باشد یا با قاطر تندرو یا با حیوان سریع السیر یا با هواپیماهاى تیزرو در زمان ما. برید همان برید و میل همان میل و بیست و چهار فرسخ همان بیست و چهار فرسخ است بدون آن که وسیله سفر تأثیرى در آن داشته باشد. پس این که امام مى‌فرماید: «کوتاه شدن نماز براساس سیر قاطر تندرو یا حیوان سریع السیر وضع نشده است، بلکه براساس سیر قطار شتران وضع شده است» یعنى آن که مقیاس اصلى واحد زمانى یک روز است و چون قطار شتران در روشنایى روز بیست و چهار میل سیر مى‌کردند گفته‌ایم مسافتى که نماز در آن کوتاه مى‌شود بیست و چهار میل است.
پس اگر امروزه واحد زمانى با واحد مکانى اختلاف پیدا کرده است باید از واحد زمانى پیروى کنیم.
2. حدیث فضل بن شاذان که صدوق آن را با اسناد خود به فضل بن شاذان، روایت کرده است. این حدیث بدان صورت که در دسته نخست نقل کرده‌ایم جزء آن دسته محسوب مى‌شود، ولى صدوق با اسناد خود به فضل بن شاذان این روایت را از امام رضا (ع) این گونه نقل کرده است:
فضل مى‌گوید: از امام رضا (ع) شنیده‌ام که فرمود «‌
: انّما وجب التقصیر فی ثمانیة فراسخ لا أقلّ من ذلک ولا أکثر، لأنّ ثمانیة فراسخ مسیرة یوم للعامّة والقوافل و الأثقال فوجب التقصیر فی مسیرة یوم و لولم یجب فی مسیرة یوم لما وجب فی مسیرة ألف سنة و ذلک؛ لأنّ کلّ یوم یکون بعد هذا الیوم فإنّما هو نظیر هذا الیوم، فلولم یجب فی هذا الیوم لما یجب فی نظیره؛ إذ کان نظیره مثله لافرق بینهما»؛ «1»
کوتاه خواندن نماز در هشت فرسخ واجب است نه کمتر از آن ونه بیشتر؛ زیرا هشت فرسخ براى مردم و قافله‌ها و باربرها مسیر یک روز است و در مسیر یک روزه، نماز کوتاه مى‌شود. اگر در مسیر یک روزه نماز کوتاه نباشد در مسیر هزار‌
______________________________
(1). وسائل الشیعه، ج 8، ص 451، باب 1 از ابواب صلاة المسافر، ح 1.
مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، ج‌50، ص: 73‌
ساله هم کوتاه نخواهد بود؛ زیرا هر روز بعدى نیز مانند روز قبلى است. اگر در روز اوّل کوتاه نیست در نظیر آن هم کوتاه نخواهد بود؛ زیرا نظیر روز اوّل، همانند همان روز اوّل است و فرقى بین آنها نیست.
3. در علل الشرایع «1» و عیون أخبارالرضا (ع) «2» این کلام اضافه گردیده است‌
: وقد یختلف المسیر فسیر البقر إنّما هو أربعة فراسخ و سیر الفرس عشرون فرسخاً و إنّما جعل مسیر یوم ثمانیة فراسخ؛ لأنّ ثمانیة فراسخ هو سیر الجمال و القوافل و هو الغالب على المسیر و هو أعظم السیر الذی یسیره الجمّالون و المکاریّون «3»؛
سرعت سیر مختلف است، سیر گاو چهار فرسخ و سیر اسب بیست فرسخ است. ازاین جهت مسیر یک روز هشت فرسخ تعیین شده که هشت فرسخ سیر شتر و کاروانهاست، اغلب چنین است و این بیشترین حد سیرى است که شترداران مى‌پیمایند.
آیا این عبارات بدان معنا نیست که مقیاس اصلى، واحد زمانى است و واحد طولى در پرتو واحد زمانى طرح شده است؟
ادامه در پست بعد